Dzień dobry, dobry wieczór, witajcie. Dziś w końcu coś o historii, przed Państwem cykl krótkich wspomnień pod tytułem "Opowieści dziwnej treści"

Tłumaczenie Michael Spielmann

 

"Z mojego dzieciństwa w Sztutowie

Kurt Gutowski

Uwaga historyczna

Tekst został napisany przez Kurta Gutowskiego w kwietniu 1998 roku jako wstęp do jego wspomnień z dzieciństwa. Autor zwraca się do dawnych mieszkańców Sztutowa i wyjaśnia, że jego celem było zachowanie dla przyszłych pokoleń miejscowej gwary (Stutthöfer Platt) oraz wspomnień o życiu w przedwojennym Sztutowie. Tłumaczenie zachowuje sens oryginału, a historyczne nazwy miejsc i ulic pozostawiono w większości w ich oryginalnym brzmieniu.

Chłopiec ze Sztutowa

Drodzy mieszkańcy Sztutowa!

Kwiecień 1998

No cóż, z biegiem czasu skończyłem już 76 lat, ale w swoich myślach nadal pozostałem chłopcem ze Sztutowa. Nazywam się Kurt Gutowski, pochodzę ze Sztutowa. Urodziłem się 2 stycznia 1922 roku w Sztutowie przy Danziger Straße 56, w powiecie Danziger Niederung, należącym do Wolnego Miasta Gdańska aż do 1 września 1939 roku.

Moimi rodzicami byli (a właściwie są nimi w moich wspomnieniach) mistrz kowalski Gustav Gutowski oraz jego żona Anna Gutowski. Byliśmy liczną rodziną – rodzice wychowywali dziesięcioro dzieci.

Teraz chciałbym, najlepiej jak potrafię i jak tylko jestem w stanie, nagrać na kasetę magnetofonową kilka wspomnień z mojego dzieciństwa. Najpierw opowiem je w gwarze sztutowskiej (Stutthöfer Platt), a następnie po niemiecku literackim.

Na temat gwary chciałbym krótko powiedzieć, że jej zapisywanie nie jest łatwe, ponieważ każdy zapisuje ją tak, jak uważa za właściwe. Równie trudne jest czytanie zapisanej gwary. Nie istnieje bowiem żaden powszechnie obowiązujący alfabet ani ustalona ortografia, nie ma też odpowiednika słownika Duden.

Najłatwiej jest po prostu mówić po sztutowsku i słuchać tej mowy – oczywiście dla tych, którzy jeszcze władają tym dialektem.

Kiedy nas już zabraknie – nas, którzy urodziliśmy się w Sztutowie – gdy nie będzie nas na tym świecie, a nasze ciała od dawna obrócą się w proch, wtedy nasze wnuki i prawnuki będą mogły posłuchać nagrań na taśmie magnetofonowej i usłyszeć, jak do 1945 roku mówiono piękną gwarą sztutowską.

Takie wspomnienia rodzinnego domu ma przecież każda dziewczynka (Marjell) i każdy chłopiec urodzony w Sztutowie albo na okolicznych kampach.

Nie ma znaczenia, czy dom znajdował się na początku wsi (od strony Steegen – dzisiejszego Stegny), w centrum miejscowości, przy Schulstraße, na Hinterheide (na południe od Treppenbergu, przy drodze do Piławy), na Treppenbergu (w północno-wschodniej części wsi), w Winkel, przy Häfschen Kate czy też na jednym z licznych kampów położonych na południowym wschodzie.

Przeżytych lat młodości w mojej rodzinnej miejscowości Sztutowie nie potrafię po prostu wymazać z pamięci ani odsunąć od siebie.

Uwagi

Sztutowo leży 36 km na wschód od Gdańska i około 1,7 km od brzegu Morza Bałtyckiego. Po 1939 roku należało do powiatu Großes Werder (Wielkie Żuławy).

Nazwisko Gutowski (prawdopodobnie pierwotnie Gotowski, być może wywodzące się od polskiego słowa „gotowy”) było wówczas w Sztutowie wymawiane najczęściej jako Gutowsje lub Gotowsje.

Ojciec autora, Gustav Gutowski, żył w latach 1875–1935.

Matka, Anna Gutowski z domu Staeding, pochodziła ze Stegny i żyła w latach 1890–1940.

Nasza wieś Sztutowo I

Czym jest i gdzie leży Sztutowo?

Najpierw odpowiedzmy na pytanie: czym jest i gdzie leży Sztutowo? Otóż Sztutowo leży nad Królewiecką Wisłą oraz nad Zatoką Gdańską. Pomiędzy Morzem Bałtyckim a naszą wsią Sztutowo rozciąga się pas lasu sosnowego (właściwie wrzosowiska sosnowego) o szerokości około jednego kilometra.

Sztutowo nie jest miastem, ale nie jest też małą, biedną wioską. Dzięki licznym „kampom” (terenom rolnym) i wielu gospodarstwom chłopskim Sztutowo, liczące około 3000 mieszkańców, jest bardzo dużą wsią.

Trzeba przy tym wiedzieć, że na terenie Wolnego Miasta Gdańska było pięć odnóg Wisły (dokładniej: ramion Wisły):

Wisła Główna (Stromweichsel; przekop Wisły w okolicy Schnakenburga/Schiewenhorst, czyli dzisiejszych Mikoszewa i Świbna),

Martwa Wisła (Tote Weichsel; powstała po przerwaniu wałów Wisły w 1840 roku w rejonie Przegaliny),

Wisła Gdańska (właściwie także Martwa Wisła, uchodząca do Morza Bałtyckiego w rejonie Nowego Portu i Wisłoujścia),

Wisła Elbląska (odchodząca od głównego nurtu Wisły Gdańskiej, płynąca najpierw na północny wschód, następnie na wschód przez Fischerbabke koło Dubashaken i Kleinhornkampe do Zalewu Wiślanego),

oraz Wisła Królewiecka.

Wisła Królewiecka płynie od gospodarstwa wielkiego rolnika Kuscha w osadzie Neukrügerskampe (przy Fischerbabke) aż do Zalewu Wiślanego, przecinając tereny kampów należących do Sztutowa.

Po sztutowskiej stronie Wisły Królewieckiej (czyli na północnym brzegu) znajdują się: Matterkampe (na południowy zachód od kuźni), Kobbelkampe (na północ od Wisły) oraz Kirrhaken (również na północ od Wisły).

Przez wybudowany w 1935 roku nowy most zwodzony na Wiśle, uroczyście otwarty 1 maja 1935 roku (wcześniej znajdowała się tam przeprawa promowa, jednak bez napędu silnikowego), która łączy południową drogę gdańską z Lichtkampe, można dostać się do licznych kampów:

Lichtkampe (dokładnie na południe od centrum Sztutowa), Mittelhaken, Norder-, Süder- i Querhaken, Kleiner i Großer Weidenhaken, Neukrügerskamp, Störbuderkampe (na zachód od mostu), Laschke(n), Golddtsch, Schweinekampe oraz Prohlsche Kampe (położone najbardziej na południowym wschodzie).

„Kampe” to większy obszar ziemi, na którym wielcy oraz średniozamożni gospodarze mieli swoje gospodarstwa.

Uwagi

Od Sztutowa do plaży nad Bałtykiem jest około 1,7 km, natomiast do Gdańska – 36 km.

Dokładna liczba mieszkańców w październiku 1943 roku wynosiła 2941 osób.

Słowo Kampe oznacza ogrodzony kawałek ziemi – pole uprawne, pastwisko lub wyspę rzeczną. Wywodzi się ono ze starofryzyjskiego, średnio-dolnoniemieckiego, niderlandzkiego kamp oraz dialektalnego söl'ring kaamp, oznaczających zwarty obszar pól otoczony niskim wałem ziemnym lub rowem. Ostatecznie słowo pochodzi od łacińskiego campus – „pole”.

Skrót SP Wiesel oznacza również nazwę Weichsel (Wisła; liczba mnoga Wisła)."