Dziś będzie post ogólny, o naszym makroregionie jakim są Żuławy. Tyle, że nie o samych Żuławach a o ciekawym przedsięwzięciu, które spowodowało poprawę komunikacji na tym terenie. Kto się domyśla o czym będzie dzisiejszy post? Otóż, oczywiście, o kolei wąskotorowej.

 

„Kto nie jechał wąskotorówką ten życia nie zna” - mój ulubiony cytat.

Kolej na Żuławach poniekąd zawdzięczamy burakowi. Burakowi cukrowemu.

Początkowo kolej wąskotorowa obsługiwała cukrownię w Nowym Stawie (zbudowana została w latach 1877 – 1878). W 1886 cukrownia posiadała odcinek o długości 4,5 km obsługiwany przez trakcję konną.

 

Cukrownia w Lisewie (wybudowana w 1870 co czyniło ja pierwszą fabryka tego typu na Żuławach) posiadała bocznicę normalnotorową o długości 1,22 km, która posiadała także tory kolei wąskotorowej, służące do transportu buraków. Tory te miały długość 3 km i prawdopodobnie także były obsługiwane przez trakcję konną. W 1894 długość torów rozrosła się do długości 29,7km i była obsługiwana przez 3 parowozy.

 

Cukrownia Stare Pole (wybudowana w 1881) również miała krótki odcinek torów wąskotorowych i również była ona obsługiwana przez trakcję konną.

 

Początkowo, jak widzicie, kolej służyła do przewozu buraków. A co się stało, że zaczęła przewozić ludzi? Pieniądze. Grupa kapitalistów z Berlina zainteresowała się budową sieci kolei wąskotorowych w delcie Wisły. Następnie doszli do porozumienia z cukrownią w Nowym Stawie i utworzyli spółkę budowy kolei. Spółka zaczęła ubiegać się o pozwolenie na budowę i już w roku 1897 zaczęto budowanie linii z Lisewa (Liessau) do Ostaszewa (Schonberg) o długości 22 km z odgałęzieniem od Lichnowych (Gr. Lichtenau) przez Nowy Staw (Neuteich) do Lipinki Gdańskiej (Lindenau) o długości 17 km i z włączeniem istniejącej linii do Kościeleczki (Warnau). W tym samym czasie rozpoczęto budowę linii od Lisewa do Miłoradza (Mielenz) przez Pogorzałą Wieś (Wernersdorf). Ta sieć połączeń na Żuławach została oddana do użytku 16. listopada 1899 roku i miała 55,5 km. Nowymi trasami nadal przewożono buraki cukrowe dla cukrowni w Nowym Stawie ale jednocześnie zaczęto transportować inne płody rolne do stacji Lisewo, gdzie wybudowano rampę załadunkową dla kolei normalnotorowej.

 

Do prowadzenia ruchu pociagów została powołana nowa spółka Neuteich-Lissauer Kleinbahn (Połaczone koleje cukrowni Nowy Staw i Lisewo). 11. listopada 1898 spółka uzyslała koncesje na eklspoatację odcinka Lisewo – Miłoradz a ponad miesiąc później 24. grudnia uzyskała również koncesje na trasie Lipinka – Nowy Staw- Lichnowy – Nowa Cerkiew I.

 

Po dobrych wynikach eksploatacyjnych pierwszych linii „biznesmeni” postanowili stworzyć towarzystwo akcyjne i wystąpić o nowa koncesję na budowę większej sieci połączeń na terenie Żuław i okolic Gdańska. Tym razem jednak na przewozy pasażerskie. Oficjalna nazwa tego towarzystwa to: Westpreussische Kleinbahnen-Aktiengesellschaft w skrócie WKAG (Towarzystwo Akcyjne Pruskich Kolei Zachodnich). Władze Gdańska wydały takie pozwolenie 8. czerwca 1899 na 90 lat a już w drugiej połowie tegoż roku rozpoczęto budowę linii od Malborka (Marienburg) w kierunku północno-wschodnim, przez Królewo (Königsdor), Janówkę (Jonasdorf), Kaczynos (Katznase), Stare Pole (Altfelde), Fiszewo (Fischau) do Stalewa (Stalle), o łącznej długości 27,2 km.

 

Po skończeniu małego odcinka z Malborka do Kałdowa (Kalthof) o długości 1,3 km zaczęto budować lwie linie: od Kałdowa do Lipinki Gdańskiej (Lindenau), o długości 11,6 km i od Kałdowa do Miłoradza o długości 8 km. Trasy te miały także odprowadzone bocznice do cukrowni w Malborku i w Starym Polu. Całą nowo zbudowaną linię o łącznej długości 49,8km oddano dla pasażerów 15. października 1900 roku a 8 listopada dodano jeszcze odcinek o długości 5,6 km z z Nowej Cerkwi I do Ostaszewa. Cała sieć wąskotorówki wynosiła 105,3 km.

 

Kolej ta, nazwana Westpreussen Kleinbahn (WPK), połączyła trzy cukrownie: Malbork, Stare Pole i Nowy Staw, które przystąpiły do spółki. W tym samym czasie kontynuowano budowę linii od Ostaszewa do Nowego Dworu Gdańskiego (Tiegenhof) przez Tuję (Tiege) i Lubieszewo (Ladekopp). Na trasie trzeba było postawić kilka małych mostków i jeden duży, zwodzony o długości 7 metrów nad rzeka Święta (Schwente). Całą inwestycję oddano do użytku 16. października 1901 roku. Dzięki temu doskonale wszystkim znane buraki cukrowe mogły być transportowane bezpośrednio do cukrowni w Nowym Dworze Gdańskim oraz wąskotorówka miała węzeł przeładunkowy z kolejką normalnotorową. 11. września 1903 roku zostało otwarte brakujące ogniwo czyli linia z Malborka do Królewki (nie mylić z Królewcem). Następnego dnia ruszyły pociągi towarowe a pociągi pasażerskie na trasie Malbork – Stare Pole – Stalewo uruchomiono dopiero 1. października 1904 roku. Cztery lata później, 1. maja 1906 oddano do uzytku linie z Nowego Dworu do Rybiny o długości 10,6 km, przez Cyganek (Tiegenhagen) i Tujsk (Tiegenort).

 

Następna linia została oddana 23. października 1908 pomiędzy Nowym Dworem a Kmiecinem (Fürstenau) lecz dalej kontynuowano budowę do Lipinki Kanał (Lindenau Kanal). Niestety na tym odcinku było bardzo dużo kanałów melioracyjnych oraz Kanał Panieński (Lindenauer Kanal) nad którymi trzeba było wybudować most i liczne przepusty. W dniu 13 kwietnia 1909 otwarto 4,5 kilometrowy odcinek pomiędzy Lipinka Kanał – Lubstowo (Lupushorst) a 1 października tego samego roku oddano do eksploatacji trasę Lubstowo – Kmiecin i od razu, już na całej trasie Nowy Dwór – Lipinka zaczęły kursować pociągi pasażerskie i towarowe.

 

Następnie wybudowano jeszcze krótki odcinek, bo zaledwie 3,3 kilometrowy pomiędzy Stalewem a Jasną (Lichtfelde). Jeszcze przed I wojną światową dobudowano kilka bocznic do wsi, w których były mleczarnie. Największą inwestycją była budowa w 1912 roku bocznicy o długości 6,4 km do wsi Szawałd (Schadwalde). Tu był jednak mały haczyk. Zanim została wybudowana ta linia mieszkańcy okolicznych wiosek musieli zagwarantować, że przez 10 lat będą odbierać lub wysyłać minimum 1250 wagonów rocznie.

 

Pod koniec 1913 roku długość torów WKAG i NLK osiągnęła 294,6 kilometrów.

Przed wybuchem I Wojny Światowej planowano zbudować linię z Jeziernika (Schonsee) do Żuławek Północnych (Fürstenwerder Nord), przez Ostaszewo w którym miał być rozbudowany port przeładunkowy. Linię Ostaszewo – Żuławki planowano przedłużyć dalej, wzdłuż Szkarpawy do Tujska. Ten pomysł nie wyszedł i ostatecznie trasa zaczynała się w Jezierniku i kończyła w Żuławkach. Trochę szkoda, trasa wzdłuż rzeki na pewno byłaby malownicza.

 

Wybuch I wojny zahamował prace nad rozbudową ale już w 1916 wznowiono prace i w dniu 20. kwietnia 1917 roku ukończono odcinek z Jeziernik do drogi Ostaszewo Nowa - Kościelnica (Neumünsterberg) o długości 5,5 km. Prace znacząco utrudniał Kanał pomiędzy Wisła a Zalewem Wiślanym (teraz już nieistniejący). Prace ukończono 3 marca 1920 i całą trasę o długosci 12,1 kilometrów oddano do użytku. Na tym odcinku zbudowano 8 ładowni i trzy bocznice między innymi do portu przy Gdańskiej Głowie (Danziger Haupt). Niestety po tej trasie prawdopodobnie nigdy nie odbył się ruch pasażerski gdyż w 1922 roku zaprzestano budowy poczekalni pasażerskich na siedmiu przystankach a w 1925 roku otworzono połączenie autobusowe Gdańsk – Nowy Dwór/Nowy Staw, które przejęło ruch pasażerski na tym terenie. Trasę obsługiwała tylko kolej towarowa.

Ufff ostatni raz pisałam tyle na studiach. Wiem, że głosowaliście za ścianą tekstu ale to jest dopiero połowa więc niestety muszę podzielić temat na kilka części. Następna będzie o wąskotorówce na Żuławach Gdańskich.

Ściana to ściana

 

Niestety muszę ten temat w częściach wstawić.

 

Roman Witkowski, Koleje Wąskotorowe na Żuławach,

Bogdan Prkropiński, Koleje wąskotorowe Polski Północnej,

Reinhard Richter, Die Westpreußische Kleinbahnen-Aktiengesellschaft